ادب دان

تهیه و تنظیم : امیرحسین بهمنی

در فارسی 29 واج داریم : 23 صامت و 6 مصوت که دستگاه هر یک از این دو را جداگانه بر حسب روابط متقابل واحدهای هر دستگاه در جدولی تنظیم می کنند .

صامتها در سه ردیف افقی و هشت ستون عمودی قرار می گیرند به اضافه ی یک ردیف بیرون از دستگاه به ترتیب جدول 1 از راست به چپ :

جدول 1 :

بیرون از دستگاه :

ردیف افقی خصوصیت آوایی واج ها را بیان می کند .

 ستون عمودی معمولا ً واجگاه یعنی محل ادای آن ها را در اندام های گفتار که به ترتیب از قسمت پیشین دهان (لب ها) تا قسمت پسین دهان (حنجره)ردیف شده اند .

بی واک  خصوصیت واج هایی است که هنگام ادای آن ها تارآواها یعنی پرده های نازکی که در پایین حنجره (در درون محفظه ای معروف به سیب آدم یا خرخره) قرار دارند ، بی حرکت اند .

واکدار خصوصیت واج هایی است که هنگام ادای آن ها تارآواها به لرزه در می آیند (این لرزه را با تماس دست بر روی گلو نیز می توان حس کرد) .

غنه (خیشومی) خصوصیت واج هایی است که از راه بینی تلفظ می شوند و در عین حال واکدار هم هستند (در تلفظ واج های غیر غنه که آن ها را واج های دهانی نیز می گویند پرده کام راه بینی را بر عبور نفس می بندد).

ستون های عمودی نشان می دهند که واجگاه واحدهای هر ستون یکسان است و تفاوت فقط در بی واک و واکدار یا غنه و دهانی بودن آن هاست .

صامت های سه ستون اول را بر طبق واجگاه آن ها به «لبی »و« لب و دندانی» و «دندانی» تقسیم می کنند .

صفیری خصوصیت واج هایی است که درادای آن ها آوایی مانند صفیر به گوش می رسد .

تفشی (پاشیده)به صدای ریزش آب با فشار از سوراخی تنگ شبیه است .

صامت های مرکب در حقیقت از دو واج به هم پیوسته تشکیل شده اند : چ (ت+ش) ، ج (د+ژ)

کامی و نرمکامی خصوصیت صامت هایی است که واجگاه آن ها در قسمت پسین دهان به نام کام و نرمکام قرار دارند .

لرزان (تکریری)به صامتی اطلاق می شود که هنگام ادای آن اندام گویایی یعنی سر زبان و پرده ی کام با جنبش های پیاپی به حرکت در می آیند .

کناری خصوصیت صامتی است که هنگام ادای آن رویه ی زبان به پرده ی کام می چسبد و نفس از کناره های زبان جریان می یابد .

دمشی (نفسی)خصوصیت واجی است که با فشار هوا ادا می شود چنان که صدای نفسی از آن برمی خیزد .

نیم مصوت صامتی را گویند که ادای آن به ادای مصوت بسیار نزدیک است چنان که گاهی با آن مشتبه می شود مانند واج آغازی تکواژ یار

صامت چاکنایی (همزه) که بر اثر تنگ شدن یا بسته شدن عضله های گلو () و گذشتن هوا به فشار از آن حاصل می شود (و تلفظ آن در فارسی به ع یکی است )