ادب دان

ترجیع بند محتشم

adabdan — Thu, 24 Dec 2009 13:57:03 GMT

متن کامل ترجیع بند محتشم به خواهش دانش آموزان سوم تجربی در ادامه ی مطلب درج شده است .

باز اين چه شورش است که در خلق عالم است
باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است
باز اين چه رستخيز عظيم است کز زمين
بي نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
اين صبح تيره باز دميد از کجا کزو
کار جهان و خلق جهان جمله در هم است ...

تکواژ

adabdan — Tue, 15 Dec 2009 11:04:52 GMT

تکواژ

تکواژ را می توان به چهار دسته تقسیم کرد:

الف) تکواژ قاموسی : تکواژ با یکی از شرایط زیر قاموسی نامیده می شود .

1- به تنهایی به صورت واژه ی ساده به کار رود . مانند : کتاب / خانه / آب / خوب / بد / گرم / و ...

2- پایه ی واژه را در واژه ی فعل یا واژه ی غیر ساده تشکیل دهد. مانند : سوز (مثلا ً در«می سوزد» ) / ساز (مثلا ً در«می سازد» ) / خوان (مثلا ً در«خوانا» ) / جو (مثلا ً در« جوینده» ) و ...

واحدهای دسته ی 1 تکواژهای واژگانی غیر فعل اند که به صورت یک واژه به کار می روند . واحدهای دسته ی 2 تکواژهای پایه ی فعلی اند که به همراه تکواژهای دیگر واژه ی فعل یا واژ ه ی غیر فعل(اسم و صفت و ...) را می سازند .

تعدا این گونه تکواژها بسیاراست و فهرست بازی دارند و بسامد آن ها در متن کمتر است . چون معمولا این تکواژها مدخل های کتاب های قاموس زبان را تشکیل می دهند ، تکواژهای قاموسی خوانده می شوند .

ب)تکواژهای دستوری: اگر تکواژ به صورت واژه به کار رود اما پایه ی واژه در واژه های فعل یا غیر فعل نباشد تکواژ دستوری نامیده می شود . تعدا این تکواژها کم است و فهرست بسته ای دارند اما بسامد آن ها در متن بیشتر است.

از آنجا که این نوع تکواژ جایگاه دستوری یا نقش دیگر واژه ها را نشان می دهد ،تکواژ دستوری یا نقشی نامیده می شود. از این شمارند :

ضمیرها : م / ت / ش / مان / تان / شان و ...

حرف های اضافه : در/ از / به / برای و ...

حرف های ربط : که / و / اگر/ تا / و ...

حرف های نشانه: را / ای / -ِ (نقش نمای اضافه )

پ)تکواژ اشتقاقی :اگر تکواژ پیش یا پس از پایه ی واژگانی فعل یا غیر فعل به کار رود و واژه ی دیگری بسازد، تکواژ اشتقاقی است .

تکواژ اشتقاقی دو ویژگی عمده دارد :

1- نسبت به پایه ی واژه ، مقوله ی دستوری واژه ی ساخته شده را به شرح ذیل متفاوت می سازد :

الف) پایه ی واژگانی فعل + تکواژ اشتقاقی ← اسم (دان +ش ← دانش)

ب) پایه ی واژگانی فعل + تکواژ اشتقاقی ← صفت (بین +ا← بینا )

پ) پایه ی واژگانی اسم + تکواژ اشتقاقی ← صفت (زن + انه ← زنانه )

ت) پایه ی واژگانی صفت + تکواژ اشتقاقی ← اسم (رها + ی ← رهایی)

تنها در مورد زیر تغییر از اسم ذات به معنی است و مصداق کامل تغییر مقوله نمی تواند باشد .

ث) پایه ی واژگانی اسم + تکواژ اشتقاقی ← اسم (کار + مند ← کارمند)

2- با همه ی پایه های واژگانی از یک مقوله به کار نمی رود . مثلا پسوند « ش » با « دان »به صورت زیر به کار می رود:

دان + ش = دانش

اما با دانست از همان مقوله به کار نمی رود .

دانست + ش = دانستش

ت) تکواژ تصریفی : به تکواژ با دو ویژگی زیر تصریفی گفته می شود :

1- برای همه ی واژه های یک مقوله به طور یکسان و فعال به کار رود .مثلا ً نشانه ی جمع «ها» با همه ی اسم ها به کار می رود .

2- نسبت به پایه ی واژه ، مقوله ی واژ ه ی ساخته شده را تغییر نمی دهد .

کتاب(اسم)+ ها = کتاب ها (اسم)

با این بیان ، تکواژهای زیر تصریفی هستند :

1- نشانه های جمع : ها – ان

2- نشانه ی نکره: «ی » در «کتابی»

3- نشانه ی برتر و برترین: «تر » در «خوب تر» / «ترین » در «بهترین»

4- پیشوندهای فعل: « ب» در «بخوان» / « ن» در «نخوانده بود» / « می» در «می خوانم»

5- نشانه های ماضی: «د» در «خواند» / « ید» در «وزید»/ « ت» در «کشت»/« اد» در «ایستاد»

6- پسوند صفت مفعولی در ماضی ها: « ه» در «رفته باشم»

7- نشانه ی گذرا : « ان » در «گذراند»

8- شناسه ها ی فعل :م – ی – د – یم – ید - ند

ترجمان البلاغه

adabdan — Sat, 12 Dec 2009 07:08:30 GMT

تَرْجُمانُ الْبَلاغه، نخستین کتاب بلاغی به زبان فارسی تألیف محمد بن عمر رادویانی (سدۀ 5ق/11م)، در زمینۀ برخی از صنایع مربوط به هنر شعر، اعم از صنایع بدیعی و بیانی.
از مؤلف ترجمان البلاغه اطلاع چندانی در دست نیست؛ از احوال او همین قدر دانسته است که در سدۀ 5ق می‌زیسته است و به احتمالی در نیمۀ دوم این سده، با مشاهدۀ فقدانِ کتابی در علمِ بلاغت به زبان فارسی، بر آن می‌شود تا کتابی در «دانستن اجناس بلاغت و اقسام صناعت و شناختن سخنان با پیرایه و معانی بلندپایه» تدوین کند (نک‍ : رادویانی، 2؛ نیز صفا، 2/917). تا این زمان، دو کتاب عروضی توسط ابوالعلاء شوشتری و ابویوسف عروضی، به زبان فارسی تألیف شده بود. رادویانی با آگاهی نسبت به این دو کتاب، چارچوب اثر خود را برپایۀ تقسیم‌بندی محاسن‌الکلام، نوشتۀ نصر بن حسن مرغینانی قرار داد و سپس با بهره‌گیری از شنیده‌ها و یادداشتهای «مسموع و مطبوع» خود و نیز استفاده از دیوانهای شاعران و برخی از آثار بلاغی عرب، مانند کتاب زهره، نوشتۀ محمد بن داوود اصفهانی (د 296ق) اثر خود را فراهم آورد و به شخصیتی که نامش دانسته نیست، تقدیم کرد (نک‍ : ص 3-7، 19).
ترجمان البلاغه در 73 فصل تدوین شده، و مشتمل است بر صنایع بدیعی، مانند ترصیع، تجنیس، تضمین و تنسیق الصفات؛ و برخی از مباحث بیانی، مثل تشبیه، استعاره و کنایه (نک‍ : ص 4-7). آمیختگی صنایع بدیعی و مباحث بیانی در ترجمان البلاغه چونان برخی دیگر از کتب بلاغی امری رایج بود و تفکیک مباحث بلاغی یعنی معانی، بیان و بدیع بعدها توسط سکاکی در سدۀ 7ق/13م صورت گرفت (نک‍ : ه‍ د، 13/248-251). رادویانی در آغاز هر مبحث بلاغی، نخست با نثری بسیار ساده، به تعریف لغوی و اصطلاحی یک صنعت می‌پردازد و به دنبال آن شواهدی از شاعران پارسی‌گوی، و به تعبیر مؤلف، شواهدی از «گفتار استاذان» به دست می‌دهد (ص 3). این شواهد، در کنار تمام محسنات کتاب، از امتیازهای ویژۀ آن به شمار می‌رود، چرا که بدین ‌طریق، نام و نمونۀ اشعار بسیاری از شاعران گم‌نام و پارسـی‌گوی محفوظ مانـده است. بهـار نثـر ترجمان البلاغه را ــ که نثر رایج عصر رادویانی بوده است ــ از نمونه‌های «اعجاز ایجاز» می‌شمارد (ص 375). هرچند او چنین اظهارنظر می‌کند که رادویانی در این شیوه قدری تندروی کرده، و نثر خود را، گاه به ایجازِ مخل نزدیک ساخته است (همانجا).
ترجمان البلاغه از زمان تصنیف تاکنون، مورد استفادۀ بسیاری از مصنفان کتابهای بلاغی قرار گرفته است. نخستین و برجسته‌ترین آنها رشید وطواط و سپس شمس قیس رازی است. رشید وطواط با وجود استفاده از این کتاب و درج شواهد ترجمان البلاغه در حدائق السحر، از روی انصاف از این اثر یاد نکرده، و «ابیات و شواهد آن را بس ناخوش» خوانده است (نک‍ : ص 1). شمس قیس هم، باب ششم المعجم را با اقتباس از شیوۀ رادویانی، به مباحث مربوط به فنون بدیع و بیان اختصاص داده است، بی‌ آنکه نامی از رادویانی و یا ترجمان البلاغه ببرد (نک‍ : ص 328-431؛ نیز ه‍ د، 11/585).
سالها مؤلف ترجمان البلاغه را فرخی سیستانی می‌پنداشتند و این اشتباهی بود که نخستین‌بار، رشید وطواط (ص 2) مرتکب شد و به دنبال او، بسیاری از جمله یاقوت (19/ 29) و دولتشاه (ص 57) به تکرار آن پرداختند. با پیدا شدن نسخه‌ای از این کتاب در 1327ش/1948م توسط احمد آتش و چاپ آن در سال بعد، تردیدی باقی نماند که ترجمان البلاغه متعلق به رادویانی است (نک‍ : آتش، «دیباچه»). این نسخه که در کتابخانۀ فاتح استانبول نگهداری می‌شد، در 507ق/1113م استنساخ شده بود (همانجا؛ نیز نک‍ : رادویانی، 128). پس از چاپ این کتاب در استانبول، نقدهایی بر شیوۀ مصحح ترجمان البلاغه نوشته شد که مهم‌ترین آنها نقد ملک الشعرا بهار است که جوابیۀ احمد آتش را به دنبال داشت (نک‍ : بهار، 375-404).

مآخذ: آتش، احمد، «دیباچه» بر ترجمان البلاغه (نک‍ : هم‍ ، رادویانی)؛ بهار، محمدتقی، «ترجمان البلاغه»، بهار و ادب فارسی، به کوشش محمد گلبن، تهران، 1351ش، ج 1؛ دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، به کوشش ادوارد براون، لیدن، 1900م؛ رادویانی، محمد، ترجمان البلاغه، به کوشش احمد آتش، تهران، 1362ش؛ رشید وطواط، محمد، حدائق السحر فی دقایق الشعر، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1308ش؛ شمس قیس رازی، محمد، المعجم، به کوشش محمد قزوینی، تهران، 1327ش؛ صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، 1378ش؛ یاقوت، ادبا. علی میرانصاری

شخصیت پردازی قهرمان زن در رمان های شوهرآهوخانم و سووشون

adabdan — Tue, 24 Nov 2009 18:37:05 GMT

محمدکاظم کهدویی* و مرضیه شیروانی**

برگرفته از: نامه پارسی سال چهاردهم، شمارة اوّل و دوم، بهار و تابستان 1388

چکیده : زنان به عنوان شخصیت های داستانی همواره در ادبیات حضور داشتـه اند، اما تا قبل از نویسندگی آنان، چهره ای که در آثار ادبی از زنان ترسیم شده بود، توسط نویسندگان مرد بوده است. در این آثار کمتر نویسندة مردی را می¬توانیم بیابیم که چهرة همه¬جانبه¬ای از زن در آثارش ارائه شده¬باشد؛ این مشکل با نویسندگی زنان تاحدی رفع شده¬است، زیرا زنان باتوجه به شنـاخت خود چهرۀ همـه¬جانبه¬تری می¬توانند از خود ارائه دهند. در این مقاله به بررسی شخصیت¬پردازی قهرمان زن در دو رمان سـووشون (سیمین دانشور) و شـوهر آهوخانم (علی¬محمد افغانی) می¬پردازیم، تا ببینیم در این دو رمان، باتوجه به اینکه نویسندۀ یکی مرد و دیگری زن است، چه شباهت ها و تفاوت هایی در این مسئله هست.

کلیدواژه ها: شخصیت پردازی، قهرمان زن، سووشون، شوهر آهوخانم.

گزارش رستم و سهراب به نثر

adabdan — Wed, 04 Nov 2009 17:16:18 GMT

حالا به ]داستان [جنگ سهراب و رستم گوش كن / ديگر ]داستان ها[ را شنيده اي اين را هم گوش كن[1]

]مهره را [به او داد و به او گفت كه اين را نگه دار / اگر روزگار براي تو دختر بياورد [2] (اگر دختر قسمت تو شد )

جمله ی مستقل

adabdan — Wed, 28 Oct 2009 11:46:30 GMT

جمله ی مستقل:

جمله ی مستقل بزرگ ترین واحد سخن است که از یک یا چند جمله ی ساده ساخته می شود و خود جزیی از یک واحد بزرگتر زبانی نیست .

1) مثال برای یک جمله: «لباس انسان پرچم کشور وجود اوست .»

2) مثال برای چند جمله: «انسان راه درازی در پیش دارد که مرگ یکی از گذرگاه های آن است .»

جمله ی مستقل دو نوع است :

1) ساده: یک فعل دارد .مثال شماره 1 .

2) مرکب : دست کم یک جمله ی وابسته دارد . مثال شماره ی 2.

جمله ی مرکب دارای یک جمله ی هسته و یک یا چند جمله ی وابسته است . در جمله ی مرکب نه هسته استقلال دارد و نه وابسته .

نشانه ی جمله ی وابسته ،حرف پیوند وابسته ساز است .

پیوندها دو نوع اند :

1) پیوندهای هم پایه ساز:واژه های دستوری «و»،«ولی»،«اما»،«لیکن»،«یا» و....دو جمله را هم پایه می کنند :

خیاط ها پول زر و سیم را گرفتند و کارگاهی عریض و طویل دایر کردند .

2) پیوندهای وابسته ساز: واژه های دستوری «که»،«تا»،«زیراکه»،«هنگامی که»،«اگر»،««اگرچه»،««وقتی که»،««چون » و....جمله های پس از خود را به جمله ی هسته وابسته می سازند :

او به خیاط خانه ی سلطنتی رفت تا لباس زربفت عجیب خود را بر تن کند .

پیوندهای پرکاربرد مانند «که »و «تا» گاه از جمله حذف می شوند ولی بالقوه وجود دارند:

قرار شد جشنی عظیم در شهر به پا شود=قرار شد تا جشنی عظیم در شهر به پا شود .

چگونگی قرار گرفتن جمله های وابسته بدین صورت است:

a. پیش از هسته :

تا درس نخوانی، موفق نمی شوی.

b. پس از هسته:

به یاد داری که چگونه سال های سخت را پشت سر گذاشتی ؟

اگر جمله ی مرکب چند وابسته داشته باشد صورت های زیر محتمل است:

الف) جمله های وابسته با هم هم پایه اند :

به او سفارش کردم که کتاب را بخرد و آن را به سختی مطالعه کند.

ب) جمله های وابسته خود هسته ی جمله وابسته ی دیگری هستند :

به دوستم گفتم که بیاید تا با هم مطالعه کنیم .

جمله ی وابسته در حقیقت جزیی از جمله ی هسته است که گسترش یافته است . پس این جمله ها را می توان به حالت اول برگرداند .در تأویل ، فعل جمله ی وابسته به صورت صفت یا مصدر درمی آید:

1) اگر یکی از گروه های اسمی جمله ی مرکب، جمله ی وابسته داشته باشند ،بخش وابسته به صفت تأویل می شود:

کتابی که امانت داده بودید ، پیش من است = کتاب امانتی پیش من است.

2) در مواردی جز مورد بالا فعل جمله ی وابسته تأویل به مصدر می شود و در یکی از جایگاه های نحوی زیر قرار می گیرد:

a. نهاد: بدیهی است که ما متحدیم = متحد بودن ما بدیهی است.

b. مفعول: باور نمی کردیم که آن ها متحد شوند= متحد شدن آن ها را باور نمی کردیم.

c. متمم: می ترسم که مردود شوم = از مردود شدن می ترسم.

d. متمم قیدی:به بیمارستان رفتم که دوستم را ببینم = برای دیدن دوستم به بیمارستان رفتم .

e. بدل:شما که روشنفکرید ،چرا در برابر ظلم سکوت کرده اید= شما روشنفکران چرا در برابر ظلم سکوت کرده اید .

f. مضاف الیه:انتظار نداشتم که شما زود بیایید= انتظار زود آمدن شما را نداشتم .

3) گاه فعل جمله ی وابسته با تأویل به صفت ،مسند جمله ی هسته می شود.

a. مسند:علی بود که در خیبر را کند = علی کننده ی در خیبر بود .

معرفی کتاب

adabdan — Thu, 22 Oct 2009 19:36:25 GMT

آرایه های ادبی

شامل آموزش ، نکته ،سؤالات کنکور و سؤالات امتحان نهایی

قابل استفاده برای کلیه ی دانش آموزان دوره ی متوسطه و پیش دانشگاهی

نویسندگان : محمد آقاجانپور و نگار رشید

رينولد نيكلسون

adabdan — Fri, 16 Oct 2009 08:12:18 GMT

هو

رينولد نيكلسون

در جهان ، هر چيز ،چيزي جذب كرد

گر م ، گرمي را كشيد و سرد ، سرد

قسم ِ باطل ، باطلان را مي كــــــــش

د باقيان ، از باقيـــان هم سر خوش اند

ناريان ، مــــــر ناريان را جاذب اند

نوريان، مــــــر نوريان را طالب اند

يكي از ستارگان پرفروغ آسمان مولوي پژوهي رينولد نيكلسون (1945-1868)، دانشمند و مستشرق شهير انگليسي و استاد دانشگاه لندن ، است :

واجگاه

adabdan — Tue, 13 Oct 2009 04:23:25 GMT

در فارسی 29 واج داریم : 23 صامت و 6 مصوت که دستگاه هر یک از این دو را جداگانه بر حسب روابط متقابل واحدهای هر دستگاه در جدولی تنظیم می کنند .

صامتها در سه ردیف افقی و هشت ستون عمودی قرار می گیرند به اضافه ی یک ردیف بیرون از دستگاه به ترتیب جدول 1 از راست به چپ :

جدول 1 :

	لبی	لب و دندانی	دندانی	صفیری	تفشی	مرکب	کامی	نرمکامی
بی واک	پ	ف	ت	س	ش	چ	ک	خ
واکدار	ب	و	د	ز	ژ	ج	گ	غ
غنه	م		ن

بیرون از دستگاه :

لرزان	کناری	دمشی	نیم مصوت	چاکنایی
ر	ل	ه	ی	ء

ردیف افقی خصوصیت آوایی واج ها را بیان می کند .

ستون عمودی معمولا ً واجگاه یعنی محل ادای آن ها را در اندام های گفتار که به ترتیب از قسمت پیشین دهان (لب ها) تا قسمت پسین دهان (حنجره)ردیف شده اند .

بی واک خصوصیت واج هایی است که هنگام ادای آن ها تارآواها یعنی پرده های نازکی که در پایین حنجره (در درون محفظه ای معروف به سیب آدم یا خرخره) قرار دارند ، بی حرکت اند .

واکدار خصوصیت واج هایی است که هنگام ادای آن ها تارآواها به لرزه در می آیند (این لرزه را با تماس دست بر روی گلو نیز می توان حس کرد) .

غنه (خیشومی) خصوصیت واج هایی است که از راه بینی تلفظ می شوند و در عین حال واکدار هم هستند (در تلفظ واج های غیر غنه که آن ها را واج های دهانی نیز می گویند پرده کام راه بینی را بر عبور نفس می بندد).

ستون های عمودی نشان می دهند که واجگاه واحدهای هر ستون یکسان است و تفاوت فقط در بی واک و واکدار یا غنه و دهانی بودن آن هاست .

صامت های سه ستون اول را بر طبق واجگاه آن ها به «لبی »و« لب و دندانی» و «دندانی» تقسیم می کنند .

صفیری خصوصیت واج هایی است که درادای آن ها آوایی مانند صفیر به گوش می رسد .

تفشی (پاشیده)به صدای ریزش آب با فشار از سوراخی تنگ شبیه است .

صامت های مرکب در حقیقت از دو واج به هم پیوسته تشکیل شده اند : چ (ت+ش) ، ج (د+ژ)

کامی و نرمکامی خصوصیت صامت هایی است که واجگاه آن ها در قسمت پسین دهان به نام کام و نرمکام قرار دارند .

لرزان (تکریری)به صامتی اطلاق می شود که هنگام ادای آن اندام گویایی یعنی سر زبان و پرده ی کام با جنبش های پیاپی به حرکت در می آیند .

کناری خصوصیت صامتی است که هنگام ادای آن رویه ی زبان به پرده ی کام می چسبد و نفس از کناره های زبان جریان می یابد .

دمشی (نفسی)خصوصیت واجی است که با فشار هوا ادا می شود چنان که صدای نفسی از آن برمی خیزد .

نیم مصوت صامتی را گویند که ادای آن به ادای مصوت بسیار نزدیک است چنان که گاهی با آن مشتبه می شود مانند واج آغازی تکواژ یار

صامت چاکنایی (همزه) که بر اثر تنگ شدن یا بسته شدن عضله های گلو () و گذشتن هوا به فشار از آن حاصل می شود (و تلفظ آن در فارسی به ع یکی است )

گفتاری در واج شناسی

adabdan — Mon, 12 Oct 2009 06:04:14 GMT

صامت : به آن دسته از واج ها که در ادای آن ها جریان هوا پس از عبور از تارآواها در نقطه ای از حفره ی دهان در فاصله ی میان گلو و لب ها با مانعی برخورد کرده و در برابر آن سدی ایجاد شود یا با فشار از تنگنایی بگذرد و یا مسیر حرکتش تغییر کند و به عبارت دیگر وضعیت حفره ی دهان و اندام های گفتار پس از عبور هوای بازدم از حنجره و قبل از خروج آن از لب ها تغییر یابد و در نتیجه آوای تازه ای بدان افزوده گردد صامت یا همخوان(consonant) گویند .

واجگاه به دستگاه تولید واج ها گفته می شود که شامل لب ها دندان ها لثه کام و نای و ... است .

مصوت : واجی که در حنجره به کمک لرزش تار آواها ایجاد شود اگر در گذار خود از اندام ها ی گویایی به مانعی برنخورد که در نتیجه ی آن آوای تازه ای بدان افزوده شود و وضعیت حفره ی دهان از هنگامی که هوای بازدم با تارآواها برخورد می کند تا خروج آن از دهان به یک شکل حفظ شود واکه یا مصوت (vowel) گویند .

مصوت ها بر دو نوع اند : کوتاه وبلند

ساختمان هجا در زبان فارسی

هر هجا از ترکیب یک مصوت و یک یا چند صامت تشکیل می شود . از این رو در شمارش هجاها تعداد مصوت ها را می وان اساس قرار دا د. به عبارت دیگر به تعداد مصوت های هر واژه هجا وجود دارد . ساختمان هجا در زبان فارسی به شرح زیر است :

1. صامت + مصوت

2. صامت +مصوت + صامت

3. صامت + مصوت + صامت +صامت

اگر حرف (c) نماد صامت و حرف (v) نماد مصوت قرار دهیم ؛ساختمان هجا در زبان فارسی در این فرمول خلاصه می شود : cv(cc)

در چیدمان واج ها بر اساس این الگو نظمی نهفته است که سبب تمایز زبان فارسی با زبان های دیگر است :

1. هر هجا تنها با یک صامت شروع می ود

2. مصوت همیشه دومین واج هر هجا است

3. در پایان هر هجا (بعد از مصوت) از صفر تا دو صامت می آید .

نظم واج ها در زبان انگلیسی با زبان فارسی متفاوت است .مثلا در زبان انگلیس پیش از مصوت تا دو صامت نیز می آید مثل